Traustskýrslan

Þann 5. september skilaði starfshópur forsætisráðherra um eflingu trausts á stjórnmálum og stjórnsýslu af sér skýrslu með tillögum að aðgerðum í níu liðum. Gagnsæi fylgist með því hvernig gengur að vinna úr þessum tilögum, en Siðfræðistofnun Háskóla Íslands er stjórnvöldum til ráðgjafar í þeim efnum. Hér má sjá allar tillögurnar sem og stöðu þeirra.

 

1. Markmið um heilindi  
Ríkisstjórnin setji fram stefnuskjal sem lýsir markmiðum um heilindi – heilindaramma (e. Integrity Framework). Innihald hans mótist af þeim atriðum sem hér koma á eftir. Til umræðu hefur verið að skjal af þessu tagi yrði lagt fram sem þingsályktunartillaga haustið 2019. Drög að slíku stefnuskjali mun vera í vinnslu í forsætisráðuneytinu.
2. Siðareglur og siðferðileg viðmið  
Hefja nú þegar nauðsynlega vinnu við endurskoðun siðareglna ráðherra, starfsfólks stjórnsýslu og ríkisstarfsmanna.
Tryggja reglulega umræðu um siðareglur og endurskoðun þeirra á vettvangi Stjórnarráðsins.
Setja siðareglur fyrir aðstoðarmenn ráðherra og mögulega fleiri hópa innan stjórnsýslunnar. Viðmið hafa verið sett um hagsmunaskráningu ráðuneytisstjóra og aðstoðarmanna.
Tryggja heildarsýn og samræmi í þeim siðareglum sem gilda fyrir kjörna fulltrúa, ráðherra og starfsmenn stjórnsýslu.
3. Gagnsæi, miðlun upplýsinga og upplýsingaréttur almennings  
Ráðast í heildarstefnumótun um upplýsingagjöf til almennings, þ.m.t. upplýsingagjöf handhafa dómsvalds og löggjafarvalds.
Stytta afgreiðslutíma úrskurðarnefndar um upplýsingamál. Breytingar á Upplýsingalögum 140/2012 voru samþykktar 11. júní. Samkvæmt þeim er úrskurðarnefndinni skylt að afgreiða mál innan 150 daga frá því að þau berast henni. Sú gagnrýni hefur komið fram að þessi frestur sé of langur. Nefndin hefur ráðið starfsmann, sem gera má ráð fyrir að stuðli að styttri málsmeðferðartíma.
Samræma og einfalda upplýsingagjöf ráðuneyta og skýra betur hlutverk þeirra starfsmanna sem sinna upplýsingagjöf og almannatengslum.
4. Hagsmunaárekstrar og hagsmunaskráning  
Setja nú þegar skýrar og samræmdar reglur um hagsmunaskráningu ráðherra sem ná til fleiri þátta – t.d. skulda – en núverandi reglur gera og taka einnig til maka og ólögráða barna. Til umræðu var að setja lög um þetta efni. Ekkert frumvarp hefur hins vegar enn verið lagt fram um þetta.
5. Samskipti við hagsmunaaðila, hagsmunavarsla (e. lobbyism) og starfsval eftir opinber störf  
Þeim aðilum sem hafa atvinnu af því að tala máli hagsmunaaðila gagnvart stjórnmála- og embættismönnum verði gert að skrá sig sem hagsmunaverði (e. lobbyist).
Hefja vinnu að reglum um samskipti við hagsmunaaðila. Slíkar reglur þurfa að tryggja fullt gagnsæi um samskiptin.
Setja reglur um starfsval eftir opinber störf sem koma í veg fyrir að starfsfólk stjórnsýslu eða kjörnir fulltrúar gangi inn í störf hjá einkaaðilum vegna aðgangs að upplýsingum úr opinberu starfi. Slíkar reglur varða einkum tíma sem nauðsynlegt er að líði frá starfslokum og þar til starf fyrir einkaaðila hefst.
6. Vernd uppljóstrara  
Vinnu við heildstæða löggjöf um uppljóstraravernd fyrir opinbera starfsmenn og einkageirann verði hraðað og frumvarp lagt fram sem allra fyrst. Mið verði tekið af nýlegri löggjöf í nágrannalöndum, t.d. í Noregi. Búið er að semja drög að frumvarpi til laga um vernd uppljóstrara og leggja það fram til umræðu á Samráðsgátt Stjórnarráðsins. Ætlunin var að leggja það fram í vor, en úr því varð ekki og því hafa enn engin heildarlög verið sett um þetta. Rétt þó að benda á að í nýjum lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka er kveðið á um að þeir njóti verndar sem í góðri trú koma á framfæri upplýsingum um sem varða slíkt.
7. Lýðræðislegt samráð við almenning  
Stjórnvöld setji sér skýr markmið um aukið samráð um stefnumótun, undirbúning löggjafar og aðrar mikilvægar ákvarðanir.
Samráðsgátt stjórnvalda verði efld og hugað að víðtækri kynningu á henni sem heppilegri leið hins almenna borgara til að hafa áhrif á mótun lagasetningar og stefnumála.
Stjórnvöld leggi sig fram um að nýta hugbúnað og veflausnir til að auka þátttöku almennings og stefni að því að Ísland verði í hópi þeirra landa sem fremst standa í nýsköpun á sviði lýðræðis.
Sótt verði um aðild að Open Government Partnership í samvinnu við félagasamtök.
Unnið verði að því að styrkja borgaralegan vettvang t.d. með föstum styrkjum til félagasamtaka sem uppfylla tiltekin skilyrði um starfsemi og skipulag.
8. Símenntun starfsfólks, fræðsla og gagnrýnin umræða  
Stjórnarráðsskólinn verði efldur þannig að starfsemi hans nái utan um reglubundna þjálfun allra starfsmanna á sviði opinberra heilinda.
Þróað verði sértækt námsefni fyrir opinbera starfsmenn um siðferðileg álitamál og heilindi í opinberu starfi, þ. á m. dæmasöfn.
Stuðlað verði að því að umræða innan stjórnsýslunnar um heilindi, siðferði í opinberu starfi og fagmennsku sé fastur liður í starfi hennar.
Stefnt verði að því að efla gagnrýna umræðu innan stjórnsýslunnar, en slík umræða er forsenda þess að ráðuneyti og einstakar starfseiningar beri kennsl á brotalamir í starfseminni til að hægt sé að breyta stofnanamenningu þegar nauðsyn krefur.
9. Stofnanaumgjörð  
Siðfræðistofnun verði falið það verkefni (tímabundið, til að byrja með) að veita stjórnvöldum ráðgjöf um siðferðileg álitamál og fjárveiting til þeirrar starfsemi tryggð. Gerður var samningur við Siðfræðistofnun til þriggja ára frá 1. janúar 2019 um ráðgjöf stofnunarinnar við Stjórnarráðið. Sjá frétt Kjarnans hér.
Siðfræðistofnun verði falið að annast eftirfylgni með þessari skýrslu.
Sett verði á fót nefnd eða eining innan stjórnsýslunnar með það sérhæfða hlutverk að veita einstökum starfsmönnum, þ.m.t. ráðherrum, ráðgjöf í trúnaði um siðferðileg álitamál. Áform virðast um að starfsmaður sem ráðinn hefur verið vegna Úrskurðarnefndar um upplýsingamál, sinni þessu verkefni að einhverju leyti líka.